سرخط خبرهای سازمان

جلوه های فساد در فرآیند حکمرانی | مهدی مقدری

مهدی مقدری*

مفهوم “فساد” که در دهه های ۸۰ و ۹۰ میلادی تابو محسوب می شده، امروزه تقریباً به صورت آزادانه از آن سخن به میان می آید و همین موضوع عاملی شده تا در قالب یکی از بحث های حکمرانی بدان پرداخته شود، اگرچه ابعاد مختلف فساد همیشه به راحتی قابل فهم و روشن نیستند. هدف از این بحث رسیدن به یک فهم مشترک از موضوع فساد است و از این رو ما سعی داریم ماهیت و ابعاد اجتماعی و اقتصادی آن را بشکافیم.

 

فساد چیست؟

برای تعریف فساد می توان از اظهار نظر زیر استفاده کرد؛

“فساد به معنی سوء استفاده از موقعیت رسمی و اداری برای امور شخصی است. منصب دولتی موقعیتی است که بر پایه اعتبار و اعتماد به فرد سپرده می شود و قدرت به دست امده باید در راستای تعهدات سازمانی به کار گرفته شود.” ۱

 این مساله نشان می دهد که برخلاف تصور عمومی، سوء استفاده از مناصب در جهت اهداف شخصی صرفاً شامل دستگاه های دولتی نیست، بلکه می تواند درابعاد مختلف حکمرانی اعم از بخش خصوصی، جامعه مدنی و دولت اتفاق افتد. از این جهت در فرآیند حکمرانی شرایطی حاصل می شود که برای ریشه کنی فساد، این سه حوزه باید به موازات همدیگر در جهت مسوولیت پذیری و ارتقای ابزارهای پاسخگویی عمل نمایند.

 

اشکال فساد:

از آنجا که تعریف واحدی و فراگیری از فساد وجود ندارد، به همین اندازه انواع فساد نیز گسترده است. جدول زیر خلاصه ای از اشکال فساد را نشان می دهد.

نوع فساد

توضیحات

رشوه

شاید یکی از متداول ترین شکل فساد، دریافت رشوه برای انجام دادن کاری باشد که در این حالت برتری بی جهتی جهت آن عمل و یا تصمیم در راستای منافع رشوه دهنده صورت می گیرد. رشوه می تواند در قالب پرداخت پول و یا دیگر چیزهای گرانبهایی که به خاطر کسب اطلاعات و یا استخدام فردی باشد. رشوه در عین حال به صورت موردی و یا در روابط دراز مدت برای انجام فعالیت های رابطه ای صورت می پذیرد. گفتنی است تمام حیله هایی که برای رشوه دادن به کار می رود جرم محسوب می شود.

اختلاس، دزدی و کلاهبرداری

هرگونه برداشتن و تبدیل پول، اموال و کالاهای گرانبها در راستای منافع شخصی شامل این مورد می شود. اختلاس و دزدی همچنین به برداشت از دارایی های است که به صورت امانت در اختیار فردی سپرده شده بود و کلاهبرداری نیز از ارائه اطلاعات غلط و گمراه کردن مردم در جهت بهره برداری شخصی از اموالی است که از روی اطمینان و اعتماد به شخصی سپرده شده است.

اخاذی

تهدید کسی برای پرداخت اجباری و یا انجام کاری اخاذی اطلاق می گردد. در این حالت کسی که اخاذی می کند به دلیل داشتن اطلاعات سعی در افشاء آن دارد و از این رو دریافت اجباری را دستور کار خود قرار می دهد.

سوء استفاده از منصب

این شکل از فساد به سوء استفاده از موقعیت های رسمی و دولتی در جهت تامین منافع شخصی است. مواردی چون پیچیده ساختن مسیر حق ارائه نظر، پاسخگو نبودن ساختار تحت اختیار مسوولان و به کارگیری برخی قوانین دست و پا گیری که اثربخشی فعالیت ها را دچار مشکل می سازد.

خویشاوندسالاری  و تبعیض

این نوع فساد نیز دربرگیرنده سوء استفاده از حق قانونی است که فردی در سازمان دارد و از آن به صورت خاصی استفاده می کند. اینکه کارگزار و دستگاه های عمومی بنابر سلیقه های شخصی از حقی که دارند استفاده کنند جنبه تبعیض آمیز پیدا می کند و اگر چنانچه احساس شود در این تمایز میان شهروندان رابطه خویشاوندی و یا حمایت از حزب سیاسی و گروه های نژادی و مذهبی خاصی مورد نظر باشد، جنبه طرفداری و حمایت ویژه پیدا کرده و جرم محسوب می شود.

سهم خواهی سیاسی نامناسب

کارسازی در جهت در اختیار قرار دادن برخی فعالیت و اقدامات به احزاب و یا نمایندگان آنها در یک سازمان از جمله این موارد است. البته شناخت چنین نوعی از فساد کار بسیار سخت و دشواری است.

ý     برگرفته از گزارش مبارزه با فسادUNIDOC ، شماره۱، ص ۱۰

 

فهمیدن اینکه فساد می تواند در جامعه فراگیر شود و نیز راه های معلوم ساختن و فاش کردن آن دارای اهمیت ویژه ای است. برای سنجش میزان فساد اغلب بر دو گونه باید با آن برخورد کرد؛ فساد جزیی و فساد کلان. در فساد جزیی، می توان شاهد دریافت وجوه کم و یا مساعدت ناچیز در قبال انجام کاری و یا دادن امتیازی بود، مثل استخدام آشنایان. ۲  اما در فساد کلان، فساد دربرگیرنده وظایف اصلی حکومت نظیر؛ سیاست گذاری های سیاسی، اقتصادی و قانونی، ایجاد مقررات و وضع قوانین و یا مواردی از این قبیل است. ۳  فساد کلان می تواند موجب سلب اعتماد از حکومت و کارگزاران آن، بی ثباتی سیاسی و بی توجهی به حاکمیت قانون گردد.

 

تاثیرات منفی فساد:

زیان های عمیقی که فساد در سطح جامعه به همراه دارد در سطح حکمرانی محلی و زندگی شهری اثرات مستقیمی می گذارد. عدم مقابله و جلوگیری از فساد همچنین موجب آن می گردد تا فعالیت های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی همراه با افت محسوسی مواجه شود.

برخی معتقدند که مبارزه با فساد یک تصمیم فرهنگی را می طلبد، بر پایه این نظر عدم توجه به فساد در یک محدوده کوچک سبب آن می شود تا مجموعه سیستم یک کشور با این پدیده شوم مواجه شود. بعضی نیز بر این عقیده اند که فساد به دلیل ماهیت سودآوری که برای عده ای به همراه دارد در سازمان هایی که مدیران بی کفایت دارند رشد می کند. هر دو این اظهار نظرها ناقص و غلط است. برای مثال؛ در همه کشورها قوانینی برضد فساد وجود دارد، رئیس جمهور نیجریه در یک اظهار نظر گفت” تشخیص میان هدیه و رشوه کار دشواری است، اما هدیه می تواند آزادانه دریافت شود و رشوه محرمانه و پنهانی داده می شود.”۴  برای جمع بندی این موضوع می توان گفت که فساد در ماهیت خود سبب لطمات شدیدی به پیکره جامعه می شود که این زیان ها به صورت خلاصه عبارتند از:

  1. تحلیل بردن رشد اقتصادی؛ به واسطه اختصاص منابع در جهت بخش های بی کفایت و غیرتولیدی، کاهش درآمدهای مالیاتی و بازدهی اندک منابع، افزایش هزینه های تجارت و سرمایه گذاری، افت کیفیت قراردادهای کاری و فراری دادن سرمایه گذاری و عدم همکاری سرمایه گذاران و مهاجرت.
  2. تخریب تلاش های کاهش فقر؛ هنگامی که منابع کاهش می یابد، در نتیجه برنامه های اجتماعی از جمله کاهش فقر نیز متزلزل می گردد و از این رو بهره وری طرح های فقرزدایی و خدمات تاثیرگذار حمایتی و دسترسی شهروندان به خدمات زیربنایی با دشواری همراه خواهد شد.
  3. کاهش سلامت، بهداشت محیط و توسعه پایدار شهری؛ در ساختارهای فاسد، سلامت و بهداشت محیط، اجرای مقررات و سیاست های حفاظت از محیط زیست و برنامه ریزی برای پرورش نسل سالم آینده، نادیده انگاشته می شود.
  4. تهدید برای ثبات سیاسی؛ یکی از خصوصیات منحصر به فرد فساد در جوامع، تضعیف ثبات سیاسی است. کاهش اعتماد عمومی به حاکمیت قانون و عدم همراهی با سازمان های دولتی و قضایی می تواند به شکل گیری نزاع های شهری و بی ثباتی سیاسی منجر شود.

 

چه زمانی فساد پیشرف می کند؟

   پدیده فساد اغلب نتیجه شرایط رایج سیاسی – اجتماعی یک شهر یا کشور است. عواملی چون فقر، قحطی، فقدان دسترسی به خدمات اساسی، عدم وجود اطلاعات، سازمان های صرفاٌ بوروکراتیک و انگیزه های پست کارگزاران دولت دست به دست هم داده و شرایط را برای پذیرش فساد مهیا می سازد. اصلاح حکمرانی در سطح کلان و افزایش شفاف سازی و نیز مشارکت عمومی می تواند در برخورد با فساد و مبارزه با آن موثر واقع شود.

 به هرحال، کلیتگارد، آبارو و پاریس معتقدند که ” فساد نوعی از جرم است و نه صرفاً اشتیاق و غرض شخصی. از این بابت افرادی که تمایل به کارگیری انواع فساد دارند باید با مجازات سنگین مواجه شوند.” ۵ آنها با ارائه یک فرمول ابتکاری ساده گرایش به فساد را مورد تجزیه و تحلیل قرار دادند:

پاسخگویی –  اختیار تصمیم گیری + انحصار = فساد

در توضیح این فرمول آنها معتقدند که فساد در جایی پیشرفت می کند که ” یک قدرت انحصاری به جای ارائه خدمات مطلوب درصدد کسب اختیارات نامحدود است و به طور انحصاری با در اختیار داشتن یک سلسله وظایف و اختیارات و عدم پاسخگویی به دیگران، در راستای اعمال سلیقه در تصمیمات است.” ۶  بنابراین، آنها پیشنهاد می کنند که” اصلاح انگیزه های مثبت در مقامات دولتی باید تقویت شود که شامل؛ اصلاح ساختار حقوقی خدمات شهری در جهت رقابتی شدن بخش خصوصی، گسترش حوزه های رقابتی در بخش های عمومی و خصوصی، توسعه خصوصی سازی، اجرای شیوه های عقد قرارداد که شفافیت در آن باشد، حذف برنامه های انحصاری فساد انگیز، وضع قوانین ویژه برای آگاهی یافتن شهروندان نسبت به حقوق و استانداردهای خدمات شهری، افزایش ظرفیت شفاف سازی و پاسخگویی از طریق استانداردهای روشن هدایت شونده، آزادی سیستم قراردادها و پیشنهادها و در نهایت اصلاحات سازمانی مناسب در جامعه است.” ۷

فرمول کلیتگارد و همکارانش را با در نظر گرفتن یک عامل دیگر که از سوی جی مور اضافه می شود تا حدودی می توان اصلاح و تکمیل کرد. جی مور معتقد است در این فرمول می توان عامل اخلاق را نیز اضافه کرد. وی پیشنهاد می کند که با افزودن این فاکتور می توان فرمول جدیدی ارائه کرد:

اخلاق/ پاسخگویی –  اختیار تصمیم گیری + انحصار = فساد

البته این نکته را نیز نمی توان از خاطر فراموش کرد که در بعضی اوقات فساد موجود نتیجه تلاش های سیستماتیک و عمدی پیکره سیاسی قدرتمندی است که قصد خراب کردن دولت و سازمان های آن را دارد. به عنوان مثال؛ در پرو، فساد نه به خاطر فقدان مکانیسم های نظارتی و اداری و یا اختیارات بیش از اندازه اتفاق افتاد، بلکه نتیجه مداخلات عمدی و ساز و کارهای سیاسی در دولت بود. در این شکل، شبکه های سازماندهی شده برای ایجاد فساد از سوی گروه های سیاسی هدایت می شد. این شبکه های به ظاهر اجتماعی در راستای منحرف ساختن اصلاحات و وضع مقررات کیفری در این رابطه دست به این کار می زند.” ۸

فرمول کلیتگارد و همکارانش از چندین جهت قابل اهمیت است. نخست، این اظهارات ضمن بررسی انگیزه های فساد به بررسی میزان نفوذ هر فاکتور در فساد نیز توجه دارد. از این رو، به واسطه این نوع نگاه می توان گام هایی حتی کوچک ولی معنی دار در مبارزه با فساد برداشت. دوم، این فرمول اهمیت روزافزون پاسخگویی و شفاف سازی را در سطوح شهری و منطقه ای به خوبی نشان می دهد. و در نهایت، این مساله نشانگر این است که برخی فعالیت ها اغلب به واسطه بازیگران مختلفی در سطوح گوناگون مملکت داری به وقوع می پیوندد. مجموعه این عوامل می تواند به شفاف سازی فرآیند حکمرانی کمک کند.

* دبیرکل سازمان عدالت و آزادی ایران اسلامی

 

۱- Klitgaard , maclean-abaroa & parries(corrupt cities:a practical guide to cure and prevention.the word bank. Washington DC.(1996)

۲- UNODC(2002), op.cit., p6.

۳- UNODC(2002), ibid.,p.6.

۴- Olusegun Obasanjo (1994) in a speech to the African leadership forum, cited in UNDP (1999),op.cit., p.8.

۵- Klitgaard.maclean-abaroa & parries (1996). Op. cit , p.10.

۶- Klitgaard.maclean-abaroa & parries (1996). ibid, pp.14-15.

۷- moor, jay (1998) on good behaviour: corruption and ethics, in “habitat debate”, vol.4, no.4, un habitat Nairobi, p.24.

۸- ocampo, lois Moreno (2002) bulding institutions: corruption and democracy.

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*

بالا